Suïcidaliteit bij mensen met LVB: waarom nabijheid zo belangrijk is
Suïcidepreventie bij mensen met een licht verstandelijke beperking vraagt om meer dan risicotaxatie
Wanneer iemand met een LVB spreekt over niet verder willen of kunnen leven, het liever dood willen zijn, gaat het vaak over signalen herkennen, risico's inschatten en het inzetten van passende begeleiding en behandeling. Belangrijke onderwerpen. Maar volgens GZ-psycholoog Sanne Boverhof en klinisch psycholoog en psychotherapeut Teunis van den Hazel (beide Trajectum) begint het begrijpen van suïcidaliteit bij mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) ergens anders: bij het verhaal achter de wanhoop.
Meer risicofactoren, dezelfde menselijke behoefte
Mensen met een LVB zijn net zo verschillend als ieder ander, daarbij hebben ze vaak te maken met omstandigheden die het leven voor hen extra ingewikkeld maken. Verlieservaringen, trauma, een geschiedenis van afwijzing, psychische problemen, eenzaamheid of een indringend besef van de eigen beperkingen kunnen zich opstapelen. "Ze hebben vaak een verzameling van risicofactoren waar jij en ik minder kans op hebben", zegt Teunis. Toch schuilt volgens hem juist daar een valkuil. Wie alleen kijkt naar risico's, mist soms de mens achter de crisis.
Achter de suïcidale uitingen en gedrag schuilt altijd een verhaal
In haar werk binnen FACT Stedendriehoek ontmoet Sanne regelmatig cliënten die aangeven niet meer verder te willen. Maar achter die uitspraak gaat vaak meer schuil dan de wens om te overlijden. Hoe ontdek je die diepere laag?
Ze vertelt over een cliënt die regelmatig aangaf niet meer te willen leven. Wanneer hulpverleners beter luisterden naar wat eronder zat, bleek iets anders zichtbaar te worden. "Het is niet: ik wil er niet meer zijn. Maar: ik voel me zo alleen en help mij. Wees er voor mij."
Volgens Sanne vraagt dat om een andere manier van kijken. Niet alleen naar het gedrag of de crisis van dat moment, maar ook naar de behoefte die daarachter schuilgaat. "Dat maakt dat suïcidaliteit niet zozeer een symptoom van een stoornis is of een stoornis op zichzelf, maar vaak een uitingsvorm van eenzaamheid en uitzichtloosheid" zegt ze. "Juist daarom is het belangrijk om te begrijpen wat iemand eigenlijk probeert te vertellen."
Het verhaal van de cliënt
Door de jaren heen heeft Trajectum veel kennis en ervaring opgebouwd op het gebied van suïcidepreventie. Die ervaringen hebben geleid tot nieuwe inzichten. Zo bleek steeds opnieuw hoe belangrijk het is om het verhaal over verlies, breuken en gebrek aan continuïteit van cliënten te kennen. Verhuizingen, overplaatsingen, verloren vriendschappen en verbroken relaties, ervaringen met overlijden en suïcide kunnen van grote invloed zijn op hoe iemand het leven en de dood ervaart
Die inzichten hebben ook tot veranderingen geleid in de manier van werken. Tijdens intakes is er tegenwoordig expliciet aandacht voor ervaringen met overlijden, verlies en suïcide in het leven van cliënten. Niet om risico's af te vinken, maar om iemands verhaal beter te leren begrijpen. Dat sluit aan bij de ontwikkeling die Teunis ook breder ziet binnen het de suïcidepreventie: minder nadruk op risicotaxatie alleen en meer aandacht voor contact, empathie en het levensverhaal van de cliënt.
Bekijk de nieuwe richtlijn suicidepreventie hier.
We zijn forensisch zo scherp als mogelijk en richten de zorg zo veilig mogelijk in", zegt Teunis. "Maar om te voorkomen dat cliënten wegzakken in uitzichtloosheid en eenzaamheid, richten we ons ook op continuïteit in het contact. Op blijven aansluiten, blijven investeren in de relatie en het vasthouden van contact. Ook in de begeleidingsintensieve zorg, waar veel verschillende medewerkers betrokken zijn."
Nabijheid als beschermende factor
Volgens Teunis is nabijheid geen zachte aanvulling op behandeling, maar de basis van behandeling.
Dat betekent niet dat er altijd een snelle oplossing is. Wel dat iemand zich gezien, gehoord en gesteund kan voelen op moeilijke momenten. Juist die ervaring kan helpen om de eenzaamheid en uitzichtloosheid te doorbreken die vaak olie op het vuur zijn van suïcidale gedachten." De eenzaamheid en de uitzichtloosheid houden elkaar in stand", zegt Teunis. "Maar als je die eenzaamheid weet te doorbreken, gebeurt er iets."
Een onderwerp waar nog veel onbekend over is
Hoe vaak suïcide voorkomt bij mensen met een verstandelijke beperking is nog altijd onduidelijk. Betrouwbare landelijke cijfers ontbreken. Juist daarom vindt Trajectum het belangrijk om kennis uit praktijk, onderzoek en behandeling verder te ontwikkelen en te delen.
Kennis delen en verder ontwikkelen
Om die kennis verder te versterken, richtte Teunis als programmaleider vanuit het Kenniscentrum van Trajectum het expertisenetwerk (LINK) suïcidepreventie op. Begeleiders, sociotherapeuten, behandelaren, casemanagers, maatschappelijk werkers, leidinggevenden, onderzoekers en andere disciplines bundelen daarin hun ervaring en expertise. Het doel is om van elkaar te leren, complexe casussen te bespreken en ontwikkelingen in de suïcide preventie te vertalen naar de dagelijkse praktijk.
Want hoe verschillend cliënten ook zijn, één boodschap komt steeds terug. Suïcidepreventie begint niet alleen bij het herkennen van risico's. Het begint bij mensen die nabij durven zijn, blijven luisteren en proberen te begrijpen wat er achter de wanhoop schuilgaat. Die moeilijke gevoelens niet meteen willen oplossen, maar er samen bij durven blijven.
Soms zit achter de uitspraak 'ik wil niet meer leven' een andere vraag: 'Ik voel me zo alleen en zie geen uitweg. Wees er voor mij.' Juist daarom begint suïcidepreventie volgens Teunis en Sanne met het zien van de ander. Of zoals Teunis het verwoordt: "Maak contact. Luister met empathie en warmte."
Week van de Suïcidepreventie
Tijdens de Week van de Suïcidepreventie vraagt Trajectum aandacht voor het belang van openheid, contact en nabijheid. Want juist bij mensen met een LVB kan achter een suïcidale gedachte een diep gevoel van eenzaamheid, verlies of wanhoop schuilgaan.
Soms maakt juist dat ene gesprek het verschil. Jouw vraag. Jouw aandacht. Door contact te maken, doorbreek je iets van de eenzaamheid waarin iemand vastzit. En juist dat kan van grote betekenis zijn.
