Promotieonderzoek naar leefklimaat

Leefklimaat als actief therapeutisch ingrediënt in de forensische zorg voor mensen met LVB 

In beveiligde woon- en behandelsettings voor volwassenen met een lichte verstandelijke beperking (LVB) spelen veiligheid en behandeling voortdurend samen. In zulke tertiaire behandelsettings is niet alleen wát er behandeld wordt van belang, maar ook hóé en in welke context de behandeling plaatsvindt. Een sleutelbegrip daarbij is het leefklimaat: de door cliënten ervaren kwaliteit van de sociale en fysieke omgeving op de leefgroep. 

Abdullah Turhan, onderzoeker van het Kenniscentrum van Trajectum, deed promotieonderzoek bij de Radboud Universiteit naar leefklimaat in beveiligde woonvoorzieningen. Zijn onderzoek laat zien dat leefklimaat geen achtergronddecor is, maar een actieve factor in het behandelproces. Een ondersteunend en responsief leefklimaat kan behandeling versterken en het dagelijks functioneren ondersteunen, terwijl een negatief of sterk controlerend klimaat juist risico’s kan vergroten. 

Wat betekent LVB in de praktijk? 
Een LVB betekent dat iemand beperkingen ervaart in intellectueel functioneren én in het dagelijks zelfstandig functioneren. Dat kan zich uiten in moeite met leren, plannen, problemen oplossen en omgaan met sociale situaties. Het gaat hier om een heterogene doelgroep: verschillen in vaardigheden, comorbiditeit en omgevingssteun maken dat ‘wat werkt’ sterk contextafhankelijk is. In Nederland worden mensen met LVB en zwakbegaafdheid vaak samen aangeduid met de term LVB, omdat hun ondersteuningsbehoeften deels overlappen. 

Binnen de forensische zorg gaat het bovendien regelmatig om cliënten met bijkomende ernstige gedrags- en psychiatrische problematiek. Behandeling richt zich daarom vaak op dynamische risicofactoren: veranderbare factoren die samenhangen met risicovol of probleemgedrag, zoals vijandigheid, gebrekkige copingvaardigheden en een negatieve houding ten opzichte van behandeling. Naast risicoreductie is er ook aandacht voor welzijn, ontwikkeling en perspectief, bijvoorbeeld via therapie, begeleiding en daginvulling. 

Waarom het leefklimaat zo belangrijk is 
Mensen met LVB zijn vaak extra gevoelig voor hun omgeving. Vaardigheden die in therapie worden geleerd, zijn niet altijd vanzelfsprekend toepasbaar in het dagelijks leven op de groep. Dat maakt de behandelcontext cruciaal: voorspelbaarheid, duidelijke grenzen, respectvolle bejegening en vertrouwen kunnen het verschil maken tussen escalatie en herstel. 

Leefklimaat is daarbij een meerlagig fenomeen. Het ontstaat in de dagelijkse interacties tussen cliënten en medewerkers, maar wordt ook beïnvloed door teamdynamiek, routines, samenwerking tussen afdelingen en organisatorische randvoorwaarden. Vanuit een ecologische benadering beïnvloeden processen op individueel, relationeel en organisatorisch niveau elkaar continu. 

Vier deelstudies: van risicofactoren tot dagbesteding 
Abdullah voerde binnen Trajectum vier deelstudies uit, waarin leefklimaat vanuit verschillende invalshoeken is onderzocht. 

1. Leefklimaat en dynamische risicofactoren 

In de eerste studie bleek dat hogere niveaus van vijandigheid en minder gunstige behandelattitudes (ingeschat door behandelaren) samenhingen met een door cliënten negatiever ervaren leefklimaat. Dit wijst niet op een oorzaak-gevolgrelatie, maar ondersteunt het idee van een wederkerige relatie: cliëntkenmerken en leefomgeving kunnen elkaar beïnvloeden. Een ondersteunend klimaat kan gedragsrisico’s mogelijk helpen dempen, terwijl een klimaat dat vooral inzet op controle en wantrouwen risico’s juist kan voeden. Lees het volledige artikel op deze website: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jar.13088 

2. Betrouwbaar vergelijken tussen cliënten met en zonder LVB 

Omdat cliënten met LVB ook vaak samen verblijven met cliënten zonder LVB in beveiligde settings, is het belangrijk dat meetinstrumenten voor leefklimaat voor beide groepen op dezelfde manier werken. De tweede studie liet zien dat de Group Climate Inventory (GCI), een vragenlijst om leefklimaatwaarnemingen te meten, meet op een vergelijkbare manier bij cliënten met en zonder LVB. Daardoor kunnen verschillen in klimaatbeleving betekenisvol worden geïnterpreteerd. Lees het volledige artikel op deze website: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jar.13166 

3. De vernieuwde vragenlijst (GCI-R) 

In de derde studie onderzocht Abdullah de meeteigenschappen van de GCI-R, de herziene versie van de GCI. Er zijn aanwijzingen gevonden dat de GCI-R betrouwbaar gebruikt kan worden bij volwassenen met LVB in beveiligde woonsettings. Lees het volledige artikel op deze website: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jar.13183 

4. Dagbesteding als onderdeel van leefklimaat 

De vierde studie richtte zich op deelname aan en betrokkenheid bij dagbesteding (arbeidstherapie). Cliënten en begeleiders benoemden factoren die deelname bevorderen, zoals een duidelijke dagstructuur, positieve contacten en activiteiten die als zinvol worden ervaren en bijdragen aan herstel en ontwikkeling. Belemmeringen waren onder meer conflicten op de groep, storend gedrag, te weinig variatie en activiteiten die als zinloos worden ervaren. Daarnaast kwam een terugkerend aandachtspunt naar voren in de samenwerking tussen woon- en werkbegeleiding, wat kan maken dat cliënten niet altijd de ondersteuning krijgen die nodig is om goed te kunnen deelnemen. Dit artikel ligt momenteel ter beoordeling bij een internationaal tijdschrift. 

Wat betekent dit voor de praktijk bij Trajectum? 
De kernboodschap is dat behandeling het meest kansrijk is wanneer individuele interventies worden ingebed in een positief, voorspelbaar en responsief leefklimaat. Werken aan risicofactoren zoals vijandigheid of behandelattitude vraagt vaak om interventies die zijn aangepast aan het niveau en de leerstijl van cliënten. Maar de effectiviteit daarvan hangt mede af van de dagelijkse context: cliënten moeten zich veilig genoeg voelen om nieuwe vaardigheden uit te proberen, grenzen moeten duidelijk maar niet repressief zijn, en teams moeten consistent handelen. 

 Daarnaast laat het onderzoek zien dat leefklimaat bij volwassenen met een LVB betrouwbaar gemeten kan worden met de GCI en GCI-R. Metingen zijn daarbij geen doel op zich. Juist doordat cliënten binnen dezelfde leefgroep vaak gedeelde ervaringen rapporteren, kunnen groepsscores een bruikbaar uitgangspunt zijn voor teamreflectie en gerichte verbeteracties. Denk aan het cyclisch bespreken van klimaatscores in teamoverleggen, in gesprek met cliënten, en het koppelen van uitkomsten aan concrete verbeterpunten in routines, samenwerking en bejegening. 

Met dit promotieonderzoek onderstreept Trajectum dat de organisatie ook investeert in onderzoek dat direct bijdraagt aan kennisontwikkeling en praktijkverbetering. Het biedt daarmee aanknopingspunten om leefklimaat explicieter en systematischer te benaderen als onderdeel van behandeling: als een therapeutisch ingrediënt dat dagelijks op de werkvloer vorm krijgt.